#1
Ahmet Kenan Evren, 12 Eylül 1980 askeri darbesine liderlik eden, Türkiye’nin 17. Genelkurmay Başkanı ve yedinci Cumhurbaşkanı olan Türk asker ve devlet adamıdır. 17 Temmuz 1917’de Manisa’nın Alaşehir ilçesinde doğdu. Nüfus kaydında doğum tarihi 1 Ocak 1918 olarak geçtiği için bazı resmi kaynaklarda doğum yılı 1918 yazmaktadır. Rumeli kökenli ailesinin baba tarafı Preşovalı, anne tarafı ise Ziştovilidir.
İlk ve orta öğrenimini Alaşehir, Manisa, Balıkesir ve İstanbul’da sürdürdü. 1936’da Maltepe Askeri Lisesinden, 1938’de Kara Harp Okulundan topçu asteğmeni olarak mezun oldu. 1940’ta Topçu Atış Okulunu, 1949’da Harp Akademisini bitirdi. 1958-1959 yıllarında 9. Kore Türk Tugayında Harekat ve Eğitim Şube Müdürlüğü ile Kurmay Başkanlığı görevlerinde bulundu.
1970’te korgeneralliğe, 1974’te orgeneralliğe yükseldi. Genelkurmay İkinci Başkanlığı ve Ege Ordusu Komutanlığının ardından 5 Eylül 1977’de Kara Kuvvetleri Komutanı oldu. 7 Mart 1978’de Genelkurmay Başkanlığına getirildi. Türkiye’nin siyasi şiddet, ekonomik kriz ve cumhurbaşkanlığı seçimi çıkmazıyla karşı karşıya bulunduğu bu dönemde kuvvet komutanlarıyla birlikte askeri müdahale hazırlıklarını yürüttü.
12 Eylül 1980’de emir-komuta zinciri içinde gerçekleştirilen askeri darbeyle Süleyman Demirel hükümeti devrildi, TBMM feshedildi, siyasi faaliyetler durduruldu ve ülke genelinde sıkıyönetim ilan edildi. Evren; kuvvet komutanlarından oluşan Milli Güvenlik Konseyinin başkanı ve devlet başkanı oldu. Yasama ve yürütme yetkileri askeri yönetimin elinde toplandı.
12 Eylül yönetimi döneminde 650 bin kişi gözaltına alındı, 230 bin kişi yargılandı, 517 kişi hakkında ölüm cezası verildi ve 50 kişi idam edildi. Siyasi partiler ile çok sayıda dernek kapatıldı; işkence, kötü muamele, vatandaşlıktan çıkarma ve siyasi yasaklar dönemin en ağır sonuçları arasında yer aldı. Evren’in adı bu nedenle yalnızca cumhurbaşkanlığıyla değil, 12 Eylül dönemindeki insan hakları ihlalleriyle de anılmaktadır.
Askeri yönetimin hazırlattığı 1982 Anayasası, karşı propaganda imkanlarının ciddi biçimde sınırlandığı 7 Kasım 1982 referandumunda yüzde 91’i aşan evet oyuyla kabul edildi. Anayasanın geçici maddesiyle aynı oylama sonucunda Kenan Evren yedi yıllığına Cumhurbaşkanı oldu. 9 Kasım 1982’den 9 Kasım 1989’a kadar görev yaptı. 1982 Anayasası, YÖK’ün kurulması, zorunlu din kültürü ve ahlak bilgisi dersleri, eski siyasetçilere getirilen yasaklar ve askeri vesayeti güçlendiren kurumlar Evren döneminin kalıcı sonuçları arasında yer aldı.
Cumhurbaşkanlığını 1989’da Turgut Özal’a devrettikten sonra Marmaris’e yerleşti. Resimle ilgilendi, sergiler açtı ve altı ciltlik anılarını yayımladı. 1944’te evlendiği Sekine Evren’den üç kızı oldu; eşi 1982’de hayatını kaybetti.
2010 anayasa referandumunda, Milli Güvenlik Konseyi üyelerinin yargılanmasını engelleyen geçici 15. maddenin kaldırılmasının ardından Evren ile eski Hava Kuvvetleri Komutanı Tahsin Şahinkaya hakkında dava açıldı. Ankara 10. Ağır Ceza Mahkemesi 18 Haziran 2014’te Evren’i ilk derece mahkemesi kararıyla müebbet hapse mahkum etti ve rütbesinin erliğe düşürülmesine hükmetti. Ancak karar temyiz aşamasındayken Evren öldüğü için kesinleşmedi. Dava ölüm nedeniyle düştü; rütbenin geri alınması ve mal varlığına el konulması uygulanmadı. Bu karar 2022’de Yargıtay tarafından onandı. Dolayısıyla Evren hakkında “kesinleşmiş müebbet hapis cezası aldı” demek hukuken doğru değildir. Yargıtay sürecinin özeti, 2022 tarihli nihai karar
Kenan Evren, 9 Mayıs 2015’te tedavi gördüğü Ankara’daki Gülhane Askeri Tıp Akademisinde yaşlılığa bağlı çoklu organ yetmezliği nedeniyle hayatını kaybetti. Türkiye siyasi tarihindeki yeri, eski bir cumhurbaşkanı olmasından çok 12 Eylül darbesinin lideri, askeri yönetimin devlet başkanı ve etkileri uzun yıllar devam eden 1982 düzeninin başlıca kurucusu olmasıyla belirlenmiştir.