#1
cern’deki büyük hadron çarpıştırıcısı lhc’nin 2026 yazında durdurulmasıyla birlikte sosyal medyada “cern portal açtı, bir şey ters gitti ve bu yüzden 2030’a kadar kapatıldı” şeklinde iddialar yeniden yayılmaya başladı. ancak cern’in resmi açıklamalarında portal, başka boyutlara geçiş, zaman kırılması veya benzeri bir olay bulunmuyor.
gerçekte yaşanan şey cern’in yıllardır planladığı long shutdown 3 yani üçüncü uzun teknik duruş dönemi.
lhc son parçacık çarpışmalarını haziran 2026’da tamamladı. 27 haziran sabahı son ışınlar sistemden çıkarıldı ve 29 haziran itibarıyla dört yıl sürecek büyük dönüşüm programı başladı. cern bu dönemde lhc’yi daha güçlü high-luminosity lhc sistemine dönüştürüyor.
yani “cern kapandı” ifadesi de tam olarak doğru değil. cern bir araştırma merkezi olarak faaliyet göstermeye devam ediyor. kapanan esas sistem büyük hadron çarpıştırıcısı. cern’in diğer hızlandırıcılarının bir bölümü 2026 ağustos sonuna kadar çalışmaya devam etti ve ardından onlar da planlanan bakım ve yenileme programına girdi. bilim insanları daha önce toplanan verileri analiz etmeye de devam ediyor.
bu dört yıllık dönemde yapılacak iş sıradan bir bakım da değil. lhc’nin yaklaşık 27 kilometrelik tünelinin belirli bölümlerindeki sistemler sökülüyor. high-luminosity lhc için yeni süperiletken mıknatıslar, crab cavity adı verilen özel süperiletken boşluklar, yeni ışın koruma sistemleri ve elektrik aktarım altyapıları kuruluyor. atlas ve cms deneylerinin dedektörlerinin önemli bölümleri de yenileniyor.
cern’in hedefi lhc’nin yalnızca daha yüksek enerjiye ulaşması değil. asıl amaç çarpışma sayısını ciddi biçimde artırmak. high-luminosity lhc sayesinde deneylere ulaştırılan toplam çarpışma verisinin mevcut tasarım değerinin yaklaşık 10 katına çıkarılması hedefleniyor. bu da higgs bozonu gibi nadir olayların çok daha hassas biçimde incelenebilmesini sağlayacak.
23 ağustos 2026 itibarıyla çalışmalar gerçekten devam ediyor. cern 5 ağustos’ta lhc’nin yaklaşık eksi 271 dereceden oda sıcaklığına kontrollü biçimde ısıtılmaya başlandığını açıkladı. sistemin içinde bulunan sıvı helyum çıkarılıyor ve dev mıknatıslar sökülebilecek sıcaklığa getiriliyor. yalnızca ısıtılan kriyojenik ekipmanın toplam ağırlığı 36 bin tonun üzerinde.
peki neden 2030?
bu tarih de sonradan ortaya çıkmadı. cern daha 2024 yılında long shutdown 3 programının uzatıldığını ve high-luminosity lhc’nin başlangıcının haziran 2030’a kaydırıldığını duyurmuştu. gerekçe yeni teknik galerilerin lhc tüneline bağlanması, atlas ve cms dedektörlerinin hazırlanması ve yeni sistemlerin kurulması için daha fazla zamana ihtiyaç duyulmasıydı. yani 2030 tarihi “portal açıldıktan sonra alınmış acil bir karar” değil, yıllar öncesinden açıklanmış mühendislik takvimi.
“cern portal açtı” iddiası ise yeni değil. büyük hadron çarpıştırıcısının yüksek enerjili parçacık deneyleri, ek boyutlar ve mikroskobik kara delikler üzerine yapılan teorik fizik tartışmaları yıllardır sosyal medyada gerçek deneylerle komplo teorilerinin birbirine karıştırılmasına neden oluyor. 2026’daki dört yıllık duruş da aynı anlatının yeniden yayılmasına yol açtı.
şu ana kadar cern tarafından yayımlanmış bilimsel bir çalışmada başka bir boyuta açılan fiziksel bir portal oluşturulduğuna dair kanıt bulunmuyor. lhc’nin 2030’a kadar durdurulmasının açıklanmış nedeni high-luminosity lhc dönüşümü, büyük ölçekli bakım ve dedektör yenilemeleri.
kısacası olay “cern portal açtı ve korkup sistemi kapattı” değil. dünyanın en büyük parçacık hızlandırıcısı yaklaşık dört yıl boyunca parçalarına kadar açılıp yenilenecek ve 2030’da çok daha fazla parçacık çarpışması üretebilen yeni haliyle tekrar çalıştırılacak.
home.cern/